نشست علمی «افکار عمومی ایرانیان؛ چالشهای افکارسنجی در ایران امروز» به همت پژوهشکده فرهنگِ پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات و با حضور جمعی از مدیران و پژوهشگران حوزه افکارسنجی برگزار شد.
در این نشست، مهدی رفیعی مدیر مرکز افکارسنجی آرا، محمدرضا رضاییبایندر پژوهشگر رسانه و محمدجواد بادینفکر مدیر پژوهش مرکز افکارسنجی ملت به ارائه دیدگاهها و تجربیات خود در زمینه افکار عمومی و چالشهای پیشروی افکارسنجی در ایران پرداختند. مدیریت این نشست را نیز فاطمه فلاحمینباشی، پژوهشگر اجتماعی، بر عهده داشت.
سخنرانان این نشست با بررسی وضعیت افکار عمومی در ایران، به چالشهای روششناختی و اجرایی افکارسنجی، الزامات ارتقای کیفیت پیمایشها و نقش دادههای افکارسنجی در شناخت دقیقتر مسائل اجتماعی پرداختند.
در بخشی از این نشست، محمدجواد بادینفکر، مدیر پژوهش مرکز افکارسنجی ملت، با اشاره به ارکان اصلی پیمایشهای افکارسنجی اظهار کرد: «پیمایشهای افکارسنجی مبتنی بر سه عنصر اصلی شامل طراحی سوالات، نمونهگیری و شیوه گردآوری دادهها هستند.»
وی در توضیح محور نخست، یعنی طراحی سوالات، گفت: یکی از چالشهای مهم در این مرحله، عدم توجه به چینش و روایت سوالات است که میتواند منجر به ایجاد سوگیری در دیدگاه پاسخگویان شود. وی همچنین «نگاه خورجینی» در طراحی پرسشنامه را از دیگر چالشهای اساسی این حوزه دانست و افزود: در این رویکرد، طراحان تلاش میکنند سوالات متنوع و پراکندهای را بدون توجه به انسجام علمی و طول مناسب پرسشنامه به آن اضافه کنند؛ بهگونهای که پرسشنامه به مجموعهای از موضوعات ناهمگون تبدیل میشود.
بادینفکر در ادامه و در توضیح محور دوم، یعنی نمونهگیری، به خطای عدم پاسخگویی به عنوان یکی از چالشهای مهم این حوزه اشاره کرد و با تأکید بر اهمیت آن گفت: از آذرماه سال ۱۴۰۴، حدود ۱۰ درصد از نرخ پاسخگویی کاهش یافته است. وی افزود: این مسئله میتواند تحت تأثیر عواملی همچون شوکهای اقتصادی، ناآرامیهای اجتماعی و سیاسی و همچنین شرایط بحرانی نظیر جنگ قرار گیرد.
وی یکی دیگر از عوامل مؤثر بر کاهش نرخ پاسخگویی را مسئله «اعتماد افقی» عنوان کرد و توضیح داد: در شرایطی که اعتماد عمومی در جامعه کاهش مییابد، تمایل افراد برای مشارکت در پیمایشها و ارائه اطلاعات هویتی کمتر میشود. به گفته وی، در چنین شرایطی برای برآورد دقیق دیدگاه افرادی که در پیمایشها همکاری نمیکنند، باید از روشهای آماری نوین و وزندهیهای چندسطحی استفاده کرد. او همچنین خاطرنشان کرد: امروزه مراکز بزرگ افکارسنجی در جهان، به جای تمرکز صرف بر «نمونهگیری تصادفی دقیق»، بیش از پیش به سمت «تخمین نماینده از جامعه» حرکت کردهاند، چرا که حتی دقیقترین نمونهگیریها نیز با خطای پوشش مواجه هستند.
وی همچنین با اشاره به تجربههای مرکز افکارسنجی ملت افزود: «در افکارسنجی ملت، مدلهای مختلفی از شروع پرسشنامه را بهصورت آزمایشی اجرا کردیم تا به بهترین نتیجه برسیم؛ چراکه طراحی مقدمه مناسب و سؤالات ابتدایی خوب، کلید جلب اعتماد پاسخگو و تضمین ادامه همراهی او با پرسشگر است.»
مدیر پژوهش مرکز افکارسنجی ملت در بخش پایانی سخنان خود و در توضیح محور سوم، یعنی گردآوری دادهها، تصریح کرد: هیچ روش واحدی به تنهایی قادر به ارائه سنجشی کامل نیست و در شرایط کنونی، رویکردهای ترکیبی در جمعآوری دادهها در مراکز معتبر جهانی مورد توجه قرار گرفته است. وی افزود: بر همین اساس، بهرهگیری از روشهای چندفریمی، از جمله ترکیب روشهای تلفنی و آنلاین، باید در دستور کار مراکز افکارسنجی قرار گیرد.
در ادامه این نشست، اهمیت فرایند انجام تحقیق در کنار نتایج حاصل از آن مورد تأکید قرار گرفت و حاضران بر این نکته تأکید کردند که اعتبار پژوهشهای افکارسنجی بیش از هر چیز به رعایت اصول و استانداردهای علمی در مراحل مختلف تحقیق وابسته است.
از دیگر موضوعات مطرحشده در این نشست، چالش کمبود پرسشگران مایل به همکاری در اجرای طرحهای افکارسنجی بود. همچنین عنوان شد که نرخ همکاری پاسخگویان در تحقیقات افکارسنجی در ایران همچنان در مقایسه با بسیاری از کشورهای دیگر در سطح مطلوبی قرار دارد.
